Heart4kidsadvocacyforum's Blog

‘Oku ‘ikai ko honau fatongia ‘a hono pukepuke fakataha ‘o e mamani

‘I he taimi ‘oku lea ai ‘a e “Laumalie” ‘oku ou “fakafanongo pea fai”!

‘Oku ‘ikai ohi hake ‘e he matu’a pe ‘a e fanau

kuo pau ke ‘ohake kinautolu ‘i he tu’unga ke fakamu’omu’a ‘e he fa’ahinga ‘o e tangata. 

Ko e ‘Ubunta ko ha tu’unga mahu’inga toputapu ia ‘oku fakatefito ‘i he anga fakafonua Xhosa pea pehe ki he ngaahi tukufakaholo kehe ‘o ‘Afilika Tonga.  ‘Oku ne ma’u ha ‘elito toputapu ‘oku fakahaa’i fakalaumalie, faka’ulungaanga, mo fakakolo. Ubunta- “‘Oku ou koe’uhi he ‘oku tau ‘i ai”.  ‘Oku fakahaa’i ‘e ‘Ubunta ‘a e tui ‘oku ‘ikai lava ke fakamavahevahe’i ‘a e fa’ahinga ‘o ha taha mei he fa’ahinga ‘o e tangata ‘o e ni’ihi kehe.  ‘Oku fa’u hotau tu’unga, ngeia, mo e taumu’a ‘i he va fetu’utaki, kae ‘ikai ko e nofo mavahe. ‘E lava ke fakanounou’i ‘a e ‘Ubunta ‘i he lea faka-Xhosa ko e-

“Umnta ngumntu ngabunta”- “A person is a person through other persons”. ‘Oku ‘ikai ko ha lea fakatata ‘eni- ko ha founga mo’ui ia.  Ko e ngaahi tefito’i tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ‘o e ‘Ubunta ko e ngaahi tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ia ‘e lava ke tau ‘ilo’i pea ‘oku mahu’inga ke tau muimui ki ai he taimi ni ‘o laka ange ‘i ha toe taimi.  ‘Oku tau mamata taimi kakato, ‘i he taimi mo’oni, ki he faka’auha ‘o ‘etau sivilaise mo hotau kakai laveangofua taha – ‘etau fanau – ‘a ia ‘oku nau feinga ke pukepuke fakataha ia lolotonga ia ‘oku tau tu’u mamatea ‘i he ta’etui mo fakakaukau’i ‘a e me’a ‘oku fie ma’u ke tau fai ke ta’ofi ‘aki ‘a e ngaahi nunu’a ‘o e maumau ko ‘eni ‘o hotau sosaieti. 

Ko e ha ‘a e ngaahi tefito’i tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ko ‘eni?  Ko e ngaahi tefito’i tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ko ‘eni –

Fefalala’aki

Manava’ofa mo e Manava’ofa

Ngeia ‘o e Tangata

Fakamaau Totonu Fakafoki Mai

Ko e ha ‘oku ‘omi ‘e he fo’i fakakaukau ko ‘eni ‘o e Fefalala’aki.? ‘Oku ne fakaake kitautolu ki he mo’oni ‘oku tau ‘i ai koe’uhi he ‘oku ‘i ai ‘a e kolo.  ‘Oku ta’emalava ‘a e lelei fakafo’ituitui ta’e kau ai ‘a e lelei fakalukufua.

Ko e ha ‘oku ‘omi ‘e he fo’i fakakaukau ko ‘eni ‘o e manava’ofa mo e manava’ofa kiate kitautolu?  ‘Oku ne fakaake ‘iate kitautolu ‘a e mo’oni ko ia ke

Ko e maumau ki ha taha kehe ko hono fakasi’isi’i koe.  Ko hono tokanga’i ha taha kehe, ko hono toe fakafoki mai ia ‘o e kakato.

Ko e ha ‘oku ‘omi ‘e he fakakaukau ko ‘eni ‘o e ngeia ‘o e tangata kiate kitautolu?  ‘Oku ne fakato ‘iate kitautolu ‘oku ‘i ai hono mahu’inga ‘o e tokotaha kotoa pe ‘o tatau ai pe pe ko e ha hono ta’u motu’a, tu’unga, me’a ‘oku malava, pe fatongia.

Ko e ha ‘oku mahu’inga ai ‘a e restorative justice ko ha tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ‘oku fie ma’u ke tau ngaue malohi ‘i hono fakahoko ‘i hotau fa’ahinga ‘o e tangata?  Ko e Restorative Justice ko ha me’a mahu’inga ia ke faka’aonga’i koe’uhi he “‘Oku fakamu’omu’a ‘e he Ubuntu ‘a e fakamo’ui ‘i he tautea, fakalelei ‘i he sauni.

‘Oku lahi e me’a ke tau fakakaukau’i ‘i he founga te tau fehangahangai ai mo e moveuveu mo e moveuveu ko ‘eni ‘oku fakatolonga ‘i he lelei ‘a e fa’ahinga ‘o e tangata kae tautautefito ki he’etau fanau te nau ma’u ‘a e palanite ko ‘eni.  Kuo pau ke tau fili ‘a e founga te tau lava ai ‘o fakahoko ‘a e ngaahi tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ko ‘eni ‘i hono toe langa hake ‘etau mo’ui hili ‘a e nga’unu ‘a e ‘ilo ki ha tu’unga ma’olunga ange ‘o e mo’ui pea kamata ke tau fekumi ki he mo’oni, ma’u ‘a e mo’oni, pea tu’u ‘o makatu’unga ‘i he “Mo’oni”.  Kuo pau ke tau fakakaukau lelei ko ha fakataha.  Kuo pau ke tau kamata ‘aki ‘a e fakamo’ui ‘i hotau ngaahi famili.  Kuo pau ke tau kamata fakahūhū ki he’etau fānaú ‘ a e ngaahi tu’unga mahu’inga ko ení.  Kuo pau ke tau fakahaa’i ‘a e ngaahi tu’unga ‘ulungaanga mahu’inga ko ‘eni ‘i he’etau fengaue’aki faka’aho. Kuo pau ke hoko ‘eni ko ha kemipeini ‘i he tu’unga fakaemamani lahi.  ‘Oku fie ma’u ke tau kamata ha ngaahi kolo ‘e lava ke tau kamata talanoa ai ki he me’a ‘oku tau fie ma’u ma’atautolu, hotau ngaahi famili, hotau tukui kolo, hotau fonua mo mamani koe’uhi ‘oku tatau ai pe pe ko e ha ‘a e founga ‘oku fakamavahe’i ai kitautolu, ko e “Kau Tangata’ifonua Fakamamani Lahi” kitautolu pea ‘oku ‘ikai ke tau tuenoa ‘i he “Tau Fakalaumalie” ko ‘eni te ne ‘ai ke tau tui ‘oku ‘ikai ko ha “konga kitautolu ‘o e tauhi”.  Ko ia tuku ke kamata ‘a e “Ngaue”.